Πιο κάτω θα δούμε αρκετά από τα ήθη και τα έθιμα που υπήρχαν στην Αγία Μαρίνα Χρυσοχούς της επαρχίας Πάφου, στα παλαιότερα χρόνια. Σήμερα αρκετά απ’ αυτά τα έθιμα, δυστυχώς δεν υπάρχουν.

Έθιμα των Χριστουγέννων

Τις μέρες πριν τα Χριστούγεννα, παρατηρείται μεγάλη δραστηριότητα των νοικοκυρών της κοινότητας, εν όψει της μεγάλης γιορτής της Χριστιανοσύνης.

Οι προετοιμασίες περιλαμβάνουν: γενική καθαριότητα του σπιτιού, ξεσκονίσματα, γυαλίσματα, τακτοποίηση των επίπλων, ψήσιμο των παξιμαδιών στους πλινθαρόκτιστους φούρνους και ασπρόγιασμα των εσωτερικών και κάποτε των εξωτερικών τοίχων και περιτοιχισμάτων.

Τη μέρα των Χριστουγέννων, ο κόσμος πηγαίνει στην εκκλησία. Μετά το τέλος της θείας Λειτουργίας, μεταλαμβάνει των αχράντων μυστηρίων (πασκάζει, στην συνηθισμένη κυπριακή διάλεκτο) και όταν βγουν από την εκκλησία, ανταλλάσσουν ευχές και φιλιά.

Μετά όλοι πάνε στα σπίτια τους και κάθεται όλη η οικογένεια στο τραπέζι, για να φάνε κοτόπουλο με σούπα αυγολέμονη ή με τραχανά (παραδοσιακό φαγητό), μέσα σ’ ένα χαρούμενο, ευχάριστο, οικογενειακό περιβάλλον.

Στην περίοδο από Μάιο μέχρι Ιούνιο, αγόραζαν χοίρους ,τους οποίους «ανάγιοναν» (έκτρεφαν) μέχρι την ημέρα των Χριστουγέννων και μετά τους έσφαζαν και κατασκεύαζαν λούντζες, κεϊμά και λουκάνικα. Την κοιλιά την έκαναν «παστή» και το κεφάλι με τα πόδια «Ζαλατίνα». Τα λουκάνικα τα έβαζαν μέσα σε κρασί και μετά τα αποξέραναν στον ήλιο, για να ψήνονται σιγά-σιγά. Τα υπόλοιπα τα μισόψηναν και τα φύλαγαν μέσα σε «κουμνιά» (πήλινα δοχεία) μαζί με το «λαρτί» (λίπος) που έλιωνε με το ψήσιμο. Μ’ αυτόν τον τρόπο, είχαν απόθεμα φαγητού για αρκετό καιρό.

Έθιμα της Πρωτοχρονιάς

Την παραμονή της Πρωτοχρονιάς, η νοικοκυρά θα ετοιμάσει την Βασιλόπιττα με το τυχερό νόμισμα, η οποία θα κοπεί το μεσημέρι της Πρωτοχρονιάς. Όποιος βρει στο κομμάτι του, το νόμισμα, θα είναι ο τυχερός της νέας χρονιάς.

Την Πρωτοχρονιά ο κόσμος θα πάει στην εκκλησία για να παρακολουθήσει τη θεία λειτουργία και μετά όταν τελειώσει και όλοι βγουν από την εκκλησία θ’ ανταλλάξουν ευχές και φιλιά.
Την πρώτη μέρα του χρόνου, πρέπει βάσει των παλιών κυπριακών εθίμων, όταν επιστρέψουν από την εκκλησία στο σπίτι τους, να μπουν με το δεξί πόδι για να πάνε όλα δεξιά (καλά) στη νέα χρονιά.

Την Πρωτοχρονιά έπαιζαν επίσης διάφορα τυχερά παιχνίδια με τραπουλόχαρτα, στα καφενεία του χωριού μέχρι το πρωί. Τα παιγνίδια αυτά ήταν πιλότα, εξηνταέξι, πάστρα και τάβλι.

Φώτα

Την ημέρα των Φώτων οι νοικοκυρές έφτιαχναν ξεροτίανα (λουκουμάδες), για να φάνε μαζί με τις οικογένειες τους. Ακολούθως έριχναν και στα δώματα (στέγες των σπιτιών) για να φάνε οι καλικάτζαροι και να φύγουν.
Μετά το τέλος της λειτουργίας, ο Ιερέας του χωριού, γύριζε σ’ όλα τα σπίτια και ράντιζε με Αγίασμα (Καλάντιζε), συνοδευόμενος από ένα παιδί που κρατούσε ένα κουβά με Αγίασμα. Παλαιότερα οι κάτοικοι πρόσφεραν στον Παπά λουκάνικα, λούντζα, ζαλατίνα και κρασί.

Σήκωσες

Οι σήκωσες αρχίζουν από την Κυριακή της Απόκρεω και συνεχίζονταν την επόμενη Κυριακή της Τυροφάγου.
Συνήθως αυτές τις δυο Κυριακές, αρκετά άτομα μασκαρεύονταν και γύριζαν σε συγγενικά και φιλικά σπίτια. Εκεί διασκέδαζαν τον κόσμο με αστεία.

Την Δευτέρα της Καθαράς οι κάτοικοι έβγαιναν στην παραλία και στο βουνό για να κόψουν την «μούττη της Σαρακοστής», τρώγοντας νηστίσιμα φαγητά.

Έθιμα της Λαμπρής

Τις μέρες πριν την Λαμπρή, οι νοικοκυρές στο χωριό, θα κάνουν τον γενικό καθαρισμό του σπιτιού. Μετά θα ετοιμάσουν τα παξιμάδια τους (αρκατένα), καθώς επίσης και τις περίφημες «φλαούνες», ενώ την Μεγάλη Πέμπτη, βάφουν τα κόκκινα αυγά, τα οποία θα τσουγκρίσουν μετά την Ανάσταση.

Σάββατο του Λαζάρου: Την ημέρα αυτή γίνεται μια λειτουργία στην εκκλησία του χωριού, όπου πάει όλη η κοινότητα και εκεί ψάλλουν όλοι μαζί τον «Λάζαρο».

Κυριακή των Βαΐων: Την ημέρα αυτή οι νοικοκυρές, παίρνουν κλωνάρια ελιάς στην εκκλησία, για να μείνουν εκεί μέχρι την ήμερα της Πεντηκοστής, οπότε η ελιά αγιάζεται και θα την πάρουν στο σπίτι τους για το κάπνισμα. Το κάπνισμα πιστεύεται ότι διώχνει κάθε κακό και ζηλοφθονία από την οικογένεια.

Την Μεγάλη Πέμπτη, οι εικόνες του εικονοστασίου, καλύπτονται με μαύρα ρούχα σε ένδειξη πένθους. Το ίδιο βράδυ στήνουν μέσα στην εκκλησία, πάνω σ’ ένα τραπέζι, ομοίωμα σταυρού με το Χριστό πάνω, ενώ στα δεξιά και αριστερά βάζουν ομοίωμα του αποστόλου Ιωάννη και της μητέρα του Χριστού.

Όλοι οι χωριανοί πάνε στην εκκλησία και προσκυνούν τον τίμιο σταυρό και ακούν τα 12 ευαγγέλια, για τα πάθη, την σταύρωση και το θάνατο του Χριστού.

Την Μεγάλη Παρασκευή το πρωί, γίνεται ο στολισμός του επιταφίου. Στα παλαιότερα χρόνια, ο στολισμός γινόταν μετά την λειτουργία της Μεγάλης Πέμπτης. Κοπέλες και νέοι ψάλλουν τον επιτάφιο θρήνο, ενώ τρεις κοπέλες ντυμένες μυροφόρες, ραίνουν το Χριστό με μύρα αρώματα και άνθη. Μετά το τέλος της λειτουργίας, όλος ο κόσμος μένει στην εκκλησία και ακούει και ψάλλει τον θρήνο της Παναγίας.

Το Μεγάλο Σάββατο το πρωί, κατά την διάρκεια της λειτουργίας και την στιγμή που ο ιερέας θα πει το «Ανάστα ο Θεός» οι πιστοί θα κτυπήσουν τους σκάμνους και τα μαύρα ρούχα που καλύπτουν τις εικόνες θα πέσουν.

Γύρω στις έντεκα το βράδυ, κτυπούν χαρμόσυνα οι καμπάνες, για να καλέσουν όλους τους Χριστιανούς να πάνε στην πιο χαρούμενη λειτουργία της Χριστιανοσύνης.

Απ’ έξω, στο προαύλιο της εκκλησίας, είναι αναμμένη η «Λαμπρατζιά». Τα μεσάνυχτα ο παπάς λέει το «Δεύτε λάβετε φως εκ του ανεσπέρου φωτός», ενώ συγχρόνως βγαίνει από την εκκλησία μαζί με τους ψάλτες για την λιτανεία. Όλος ο κόσμος ανάβει τα κεριά του και τις λαμπάδες του, από το Άγιο φως της Αναστάσεως και βγαίνουν όλοι έξω. Εκεί ο ιερέας θα πει τον Καλό Λόγο και όλοι μαζί ψάλλουν το Χριστός Ανέστη.

Μετά την λειτουργία της αναστάσεως, επιστρέφουν όλοι στα σπίτια τους. Εκεί τσουγκρίζουν τα κόκκινα αυγά, λέγοντας τις ευχές: «ΧΡΙΣΤΟΣ ΑΝΕΣΤΗ», «ΑΛΗΘΩΣ ΑΝΕΣΤΗ». Τρώνε τη σούπα αυγολέμονη ή τραχανά, αυγά και φλαούνες.

Την Κυριακή θα ψήσουν το πατροπαράδοτο «Αρνί στην σούβλα» και θα διασκεδάσουν την μεγάλη μέρα της Λαμπρής, όλοι μαζί.

ΚΥΠΡΙΑΚΟΣ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΣ ΓΑΜΟΣ

Προξένια
Τα προξένια γίνονταν, είτε με προξενητή, είτε με ένα συγγενικό πρόσωπο, που μιλούσε στους γονείς της νύφης. Για να δεκτούν οι γονείς της κοπέλας, λάμβαναν υπόψιν, αν ο νέος ήταν από καλή οικογένεια, αν είχε περιουσία και αν ήταν εργατικός. Αν ήταν από άλλο χωριό, πήγαιναν οι ίδιοι στο χωριό του και ρωτούσαν τους χωριανούς και τους γείτονες. Τις περισσότερες φορές δε λάμβαναν υπόψιν, τη γνώμη της κοπέλας.
Λόγιασμα
Στο λόγιασμα καλούσαν πολύ στενούς συγγενείς, όπως τη νονά και το νονό της νύφης και του γαμπρού, τους θείους και τις θείες, τον παππού και τη γιαγιά, τα αδέλφια και από τις δυο πλευρές και τον ιερέα, που θα έκαμνε το προικοσύμφωνο, το οποίο είχε νομική ισχύ. Στο προικοσύμφωνο έγραφαν τι θα έδιναν ως προίκα στα παιδιά τους. Μετά τη διαδικασία του λογιάσματος, ακολουθούσε φαγοπότι και τραγούδι.
Αρραβώνας
Στους αρραβώνες δεν καλούσαν όλους τους χωριανούς. Στον αρραβώνα αντάλλασσαν μαντίλια και δακτυλίδια. Το σπίτι το οποίο θα έμεναν οι νεόνυμφοι, ήταν ευθύνη του πατέρα της νύμφης. Για το κτίσιμο του σπιτιού, χρειαζόταν πολλή χειρωνακτική εργασία. Έπρεπε να μαζέψουν πέτρες, με τις οποίες θα έκτιζαν το σπίτι.
Οι προετοιμασίες για το γάμο
Η πρόσκληση για το γάμο, γινόταν ένα μήνα πριν, από το γαμπρό και τον κουμπάρο, με μαντήλια και για τους στενούς συγγενείς, εκτός από το μαντήλι έδιναν και πουκάμισο.

Το Σάββατο γινόταν το ράψιμο του κρεβατιού. Η γιορταστική ατμόσφαιρα περιλάμβανε ορχήστρα από βιολί, λαγούτο, με χορούς, τραγούδια και τσαττίσματα. Το κρεβάτι του αντρογύνου εγεμίζετο με παρθένο μαλλί από πρόβατα και το έραβαν 5 ή 7 παντρεμένες και μονοστέφανες γυναίκες. Την ώρα που έραβαν το κρεβάτι, έπαιζαν χαμηλά τα μουσικά όργανα και οι συγγενείς και οι φίλοι τραγουδούσαν δίστιχα ή τετράστιχα, κατάλληλα για την περίπτωση. Επίσης οι συγγενείς του ανδρόγυνου, πλούμιζαν το κρεβάτι.
Οι δύο συμπέθεροι άρχιζαν το χορό των σεντονιών και ακολούθως έπαιρναν σειρά ο γαμπρός με τον κουμπάρο και ακολουθούσαν οι συμπεθέρες και οι κουμπάρες (κουμέρες).
Στη συνέχεια οι κουμπάροι χόρευαν το χορό του κρεβατιού. Λίγο πριν ξεκινήσει ο χορός του κρεβατιού, ήταν έθιμο πάνω στο κρεβάτι να κυλούν μικρά παιδιά. Αν κυλούσαν αγόρι, πίστευαν ότι το αντρόγυνο θα έκανε πρώτα αγόρι. Αν κυλούσαν κορίτσι, θα έκαναν κορίτσι.
ΚΥΡΙΑΚΗ ΤΟΥ ΓΑΜΟΥ

Στόλισμα της νύφης
Την Κυριακή του γάμου απόγευμα, λίγο πριν να πάρουν τον γαμπρό και την νύφη στην εκκλησία για το μυστήριο, εγίνετο το στόλισμα της νύφης στο πατρικό της σπίτι. Φορούσε το νυφικό της, την στόλιζαν, έφτιαχναν τα μαλλιά της, την έζωνε και την κάπνιζε ο πατέρας και η μητέρα της και της έδιναν τις ευχές τους.

Την νύφη στόλιζαν πάντα οι υποψήφιες κουμπάρες (κουμέρες). Όταν την στόλιζαν της τραγουδούσαν οι συγγενείς και οι φίλες της, υπό την συνοδεία των μουσικών οργάνων (βιολιού και λαγούτου)

Ξύρισμα του γαμπρού
Στις 10 το πρωί έπαιρναν τα ρούχα του γαμπρού από το πατρικό του σπίτι, στο νέο σπίτι που θα έμενε με την γυναίκα του.
Το ξύρισμα του γαμπρού γινόταν στο πατρικό του σπίτι και περιλάμβανε εκτός από το ξύρισμα, το ντύσιμο του γαμπρού στα γαμπρικά του ρούχα και τον καλλωπισμό του. Τον ξύριζε ο παρπέρης, υπό την συνοδεία βιολιού, και τον χτένιζαν οι υποψήφιοι κουμπάροι. Ο πρώτος κουμπάρος, του φορούσε το πουκάμισο και τον σάκο και τραγουδούσε κι αυτός μαζί με τους συγγενείς και φίλους τα κατάλληλα δίστιχα ή τετράστιχα
Μετά την τέλεση του γάμου, στο δρόμο για το νέο τους σπίτι, οι γειτόνισσες έβγαιναν στο δρόμο με τη μερρέχα και το καπνιστήρι, για να ραντίσουν με ροδόσταγμα και να καπνίσουν το αντρόγυνο. Αργότερα οι νεόνυμφοι έμεναν μόνοι στο σπίτι, ενώ οι συγγενείς και οι φίλοι διασκέδαζαν.
Δευτέρα του γάμου
Τη Δευτέρα του γάμου το βράδυ, εγίνετο τραπέζι και όλοι οι συγγενείς και φίλοι έπαιρναν τα δώρα τους στους νεόνυμφους. Στη συνέχεια το ανδρόγυνο χόρευε και οι συγγενείς πλούμιζαν το ζευγάρι καρφιτσόνοντας πάνω στα ρούχα τους χαρτονομίσματα.
Τρίτη του γάμου
Την Τρίτη του γάμου οι συγγενείς γύριζαν το χωριό και μάζευαν κότες από τους χωριανούς, τις έσφαζαν, τις μαγείρευαν και μετά διασκέδαζαν.